Heb je dit webinar gemist, of wil je de inzichten en gedeelde kennis nog eens rustig nalezen? Hieronder geven we je een terugblik.

Praktijkervaring: vogelgriep op een pluimveebedrijf

Spreker: pluimveehouder Jan Breteler

Pluimveehouder Jan Breteler vertelde over de uitbraak van vogelgriep op zijn pluimveebedrijf eerder in 2026. Tijdens zijn ochtendronde zag hij in één stal plots veel dode en zieke dieren. De dierenarts, gezondheidsdienst en de NVWA (Nederlandse Voedsel en Waren Autoriteit) kwamen dezelfde ochtend. Sneltesten wezen direct op vogelgriep en dezelfde dag werd al een ruiming aangekondigd. In de opvolgende dagen werd een grote ploeg mensen ingezet om alle dieren handmatig uit de stallen te halen.

Jan vertelde over deze ingrijpende week: “alsof je in de verkeerde film zit. Je ondergaat het, ziet dat de dieren ernstig ziek zijn en beseft dat er geen alternatief is." Het virus is waarschijnlijk via de luchtinlaat binnengekomen, mogelijk via wilde vogels. Naar schatting droeg destijds rond 25% van de wilde vogels in de lucht het virus bij zich zonder zelf ziek te zijn.

De pluimveehouder stond stil bij hoe het proces verliep en hoe hij dit ervaren heeft: over de professionele begeleiding door de NVWA en de goed geregelde acties van de GGD (Gemeentelijke/gewestelijke gezondheidsdienst) op de tweede dag (het contact, de antivirale middelen, de griepprik en het testen op vogelgriep). 
Deelnemers vroegen naar verbeterpunten. Een mogelijk verbeterpunt was er nog op dag één. Toen waren er geen duidelijke en directe adviezen om de stal te mijden of persoonlijke beschermingsmiddelen te gebruiken.

Ondanks hoge bioveiligheid op het bedrijf maakt Jan zich zorgen: het kan zomaar opnieuw gebeuren. De schade is groot, al is hij opgelucht dat er geen gezondheidsproblemen bij de familie zijn ontstaan.

Virologische achtergrond en risico’s van muterende vogelgriep

Spreker: Luca Bordes, moleculair viroloog binnen de afdeling One Health Virology van Wageningen Bioveterinary Research (WBVR)

Viroloog Luca Bordes vertelde meer over wat vogelgriep nu precies is en gaat in op de mogelijke maatregelen om verspreiding te voorkomen. Hij begon zijn presentatie met een uitleg over de hoogpathogene vogelgriep (HPAI), met nadruk op H5 en H7-virussen. Dit zijn de virussen die erg ziekmakend zijn. Hij legde uit dat deze virussen kunnen muteren van een laagpathogene, mild ziekmakende vorm naar een hoogpathogene vorm (HPAI), waarbij vrijwel alle kippen in een stal sterven.

Luca ging dieper in op hoe het virus zich heeft kunnen verspreiden. Hij vertelde over het HPAI (vogelpest of hoog pathogene aviaire influenza) H5-virus dat in 1996 in China ontstond en nog steeds wereldwijd circuleert via trekroutes van wilde vogels. H5-virussen hebben namelijk een breed 'gastheerbereik'. Dit betekent dat veel vogelsoorten en diverse zoogdieren besmet kunnen raken.

Wereldwijd gaat het om honderden miljoenen geruimde pluimveedieren en er is een grote sterfte onder wilde vogels, ook bij kwetsbare en bedreigde soorten.

Opsporing en preventie in Nederland

Luca ging door op uitbraken bij pluimveebedrijven in Nederland. Zoals ook pluimveehouder Jan al aangaf, worden deze vroeg opgespoord doordat pluimveehouders snel veranderingen in voeropname, productie, sterfte en ademhaling herkennen. Bij verdenking nemen NVWA monsters af welke bij Wageningen Bioveterinary Research (WBVR) in het nationaal referentielab getest worden.

Preventie bestaat uit:

• afscherm- en ophokplichten in perioden met veel viruscirculatie
• bioveiligheidsmaatregelen op bedrijven
• rekening houden met risicogebieden (waterrijke regio’s met veel watervogels)
• ontwikkeling en inzet van vaccinatie.

Vaccinatie bij pluimvee

Een vaccin kan ziekte voorkomen, stelde Luca, maar ook virusuitscheiding en verspreiding beperken. Veldproeven tonen aan dat twee vaccins goed beschermen en virusuitscheiding sterk verminderen.

Belemmeringen voor het breed toepassen zijn:

• monitoring en vroegsignalering is daardoor lastiger want je ziet namelijk geen oversterfte meer als alarmsignaal
• exportbeperkingen door landen die geen producten van gevaccineerd pluimvee accepteren

De komende jaren zal er aan beide vlakken hard gewerkt worden om vaccinatie van pluimvee in Nederland toe te gaan passen.

Infecties bij zoogdieren

Ook steeds meer zoogdieren krijgen te maken met vogelgriep, vertelde Luca. In Europa zijn dat onder andere vossen en katten. Wereldwijd zijn zeer uiteenlopende soorten getroffen: tot aan ijsberen en zeeolifanten. Vaak raken deze dieren besmet door het eten van zieke of dode vogels. Meestal is er geen zoogdier-op-zoogdieroverdracht, al zijn er uitzonderingen.

In Nederland werd in 2025 voor het eerst vogelgriep bij katten gevonden. Dit was bij een veehouderij. Daarnaast zijn bij zwerfkatten antistoffen gevonden tegen vogelgriep: deze katten maken dus een (milde) infectie door. Om zicht te krijgen op dit risico, is het testen van katten met een passend ziektebeeld nu laagdrempelig en worden de kosten hiervoor vergoed.

Toen in 2025 bij een kat vogelgriep werd gevonden op een veehouderij, zijn ook de koeien op dat bedrijf getest. Op hetzelfde bedrijf werd toen ook een besmetting bij deze koeien gevonden: de koeien testten negatief op het virus, maar sommige hadden wel antistoffen. In de Verenigde Staten was inmiddels bekend dat de huidige H5-variant vogelgriep zich ook tussen koeien kan verspreiden, waarbij veel virusdeeltjes in melk terechtkomen en de melkproductie sterk daalt. In de VS zijn ook tientallen mensen besmet geraakt, voornamelijk via contact bij het melken. Voor Nederland lijkt de kans op grootschalige verspreiding in rundvee kleiner. Dit komt doordat hier veel kleinere bedrijven zijn, de dieren in de winter binnen verblijven, in Nederland minder veetransport is en er een goede monitoring is.

Pandemisch risico

Omdat vogel-, mensen- en varkensgriep op elkaar lijken (hetzelfde 8-delige bouwplan), kunnen mengvirussen met nieuwe eigenschappen ontstaan en kan vogelgriep zich geleidelijk beter aan mensen aanpassen. Daarom is het belangrijk het aantal infecties bij zoogdieren en mensen zo laag mogelijk te houden en genetische veranderingen goed te blijven volgen. Moeten we ons zorgen maken? Luca gaf meer context: Niet per se. De kans hierop is erg klein, dankzij de maatregelen waaronder goede monitoring en acties bij besmettingen.

Vragen

Ter afronding beantwoordt Luca nog een aantal deelnemersvragen:

• Waarom worden de vaccins nog niet grootschalig toegepast in Nederland/Europa? Luca legde uit dat de eerste vaccins (op EU (Europese unie)-niveau) geregistreerd en technisch klaar zijn, maar implementatie tijd vergt door exportkwesties en de noodzaak om monitoring en surveillance opnieuw in te richten.
• Is er verschil in risico op vogelgriep bij biologische/uitloopbedrijven? Luca gaf aan dat pluimvee op deze bedrijven meer risico lopen dan volledig binnen gehouden koppels, vooral waar veel wilde watervogels voorkomen.
• Wat moet je doen als je een dode vogel aantreft? Daarop antwoordde Luca dat je wordt geadviseerd deze niet aan te raken en het dier te melden via het Dutch Wildlife Health Centre (of de dierenambulance bij levende dieren).
• Tot slot de vraag of wilde vogels niet gevaccineerd kunnen worden als mogelijke oplossing. Hierop liet Luca weten dat bescherming van wilde vogels via vaccinatie op grote schaal niet haalbaar is; alleen voor zeer zeldzame soorten worden soms gerichte vaccinatiecampagnes opgezet.

Inschatting van risico’s voor de volksgezondheid

Spreker: Diederik Brandwagt, arts maatschappij & gezondheid infectieziektebestrijding bij de landelijke coördinatie infectieziektebestrijding, onderdeel van het RIVM

In zijn presentatie legde Diederik uit hoe de risico’s van hoogpathogene vogelgriep (HPAI) voor mensen worden ingeschat en vertaald wordt naar beleid.

Na de H5N1-uitbraak in Nederland in 2021–2023 (waarbij sprake was van meer dan 100 uitbraken bij commerciële en hobbybedrijven, hoge infectiedruk bij wilde vogels en honderden onbeschermd blootgestelde mensen) stelde het RIVM op verzoek van het ministerie van VWS (Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport) de ‘Risk Assessment Group HPAI’ in. Deze groep bestaat uit humane en veterinaire experts van het RIVM, NVWA, WBVR (Universiteit Wageningen Bioveterinary Research), Faculteit Diergeneeskunde en Dutch Wildlife Health Centre en beoordeelt het risico voor de volksgezondheid op kwalitatieve wijze. De groep kijkt naar verschillende belangrijke aspecten rondom de hoogpathogene vogelgriep, zoals circulerende varianten, relevante mutaties en resistentie tegen antivirale middelen, de veterinaire en humane situatie in Nederland, Europa en daarbuiten, en de mate van blootstelling bij verschillende groepen mensen.

Op basis van deze beoordeling stelt de Risk Assessment Group HPAI-scenario’s op: van alleen circulatie in wilde vogels tot grootschalige uitbraken bij mensen. Zij maken kwalitatieve risico-inschattingen voor verschillende risicogroepen. Denk aan pluimveehouders, dierenambulance, melkveehouders, et cetera. Deze bevindingen kunnen aanleiding zijn tot opschaling.

De bevindingen worden op de RIVM-website gepubliceerd.

Huidig risico voor de Nederlandse bevolking

Diederik ging dieper in op de risico's voor de Nederlandse bevolking. Het krijgen van vogelgriep wordt als zeer laag ingeschat, doordat de meeste mensen nauwelijks met zieke vogels of besmette omgevingen in aanraking komen. Voor beroepsmatig blootgestelden zoals  pluimveehouders, mensen die met wilde vogels werken, melkveehouders bij besmette koeien is het risico wel iets groter, afhankelijk van hoe lang en hoe vaak ze in contact komen met zieke vogels.

Geen besmetting bij mensen in Nederland en Europa

Nederland is overgestapt van alleen testen bij klachten naar een meer actieve vorm van monitoring. Ook mensen die onbeschermd zijn blootgesteld bij een uitbraak (bij vogels, katten of koeien) krijgen actief een test aangeboden. Dat gebeurt via zelf afgenomen keel- en neusswabs en vingerprikbloed. In 2025–2026 zijn ongeveer 120 mensen getest, allen bleken geen vogelgriep te hebben. Ook in andere Europese landen met actieve monitoring vinden geen humane infecties met de variant van het vogelgriepvirus dat nu het meest voorkomt, wat wijst op beperkte zoönotische capaciteit van deze variant. Dit betekent dat de kans klein is dat deze variant van het vogelgriepvirus van dier op mens overgaat.

Internationaal is het beeld anders. In de Verenigde Staten zijn tientallen mensen besmet geraakt wat in relatie is gebracht tot uitbraken bij melkkoeien. In Azië worden incidenteel ernstige H5N1-gevallen bij kinderen gemeld, meestal na intensief contact met eigen pluimvee of door op levende vogelmarkten te zijn geweest. Structurele monitoring ontbreekt daar en die mensen die getest worden zijn meestal alleen de ernstig zieken. Daardoor zal het werkelijke aantal infecties waarschijnlijk veel hoger liggen.

De huidige Nederlandse en Europese strategie richt zich op:

• vroegtijdig signaleren via actieve monitoring (testen) van blootgestelde groepen
• snelle isolatie en bescherming als een mens toch positief test, om verdere verspreiding en virusaanpassing in zoogdieren te voorkomen
• nauwe samenwerking tussen humane en veterinaire organisaties om snel te kunnen opschalen

Samenvattend is het risico van HPAI voor de algemene bevolking in Nederland nu laag, maar via gerichte risicobeoordeling en monitoring bij blootgestelde groepen blijven de organisaties van de zoönosestructuur alert op veranderingen, zowel nationaal als internationaal. Meer over signaleren van zoönosen is online na te lezen op RIVM.nl.